سایت شخصی محمد حسن ارجمندی معرفی آثار و فعالیتهای ادبی، هنری و فرهنگی محمد حسن ارجمندی
مقاله پژوهشی«راز واژگانی و تاریخی ترنج در سوره یوسف علیه السلام» به نویسندگی دکتر محمدحسن ارجمندی و دکتر بیژن ظهیری ناو در شماره ۷۱ فصلنامه علمی «نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون (قندپارسی)» در مهر ماه ۱۴۰۳ منتشر شد. این مقاله پرده از رازی قرآنی در آیة ۳۱ سوره یوسف علیه السلام برداشته است که جای شگفتی دارد. در این تحقیق فقط بر معنای واژه مُتَّكَأً کار شده است و شگفتیهای بسیاری از آن کشف شده است.
در چکیده این مقاله آمده است:
«شناخت همه جانبة واژه -به عنوان سنگبنای متن- در ترجمة قرآن مجید از اهمیت خاصی برخوردار است. به خصوص وقتی مترجم با «واژگان چندمعنایی» مواجه میشود که در این خصوص برای رسیدن به ترجمة مطلوب، لازم است مترجم به همة این معانی آگاه باشد و به تناسب بافت متن، معنی بایسته را از میان معانی مختلف آن انتخاب کند. در عین حال باید احتمالِ«بیگانه و دخیل بودنِ» واژه را نیز پیش چشم داشته باشد. موضوعی که در برگردان فارسی واژة مُتَّكَأً در آیة ۳۱ سورة یوسف در بیشتر ترجمههای فارسی قرآن کریم نادیده گرفته شده است. در بخشی از این آیه که روایتگر داستان رویارویی زنان مصر با حضرت یوسف(ع)، به دعوت همسر عزیز مصر است آمده:«وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً» یعنی زلیخا به زنان مصر، یک«متک» داد و بعد عنوان میکند «به هریک از آنان کارد داد». با اینکه در روایت این ماجرا در ادبیات منظوم و منثور فارسی-از زمان رودکی تا امروز- سخن از حضور نارنج یا ترنج در دست زنان مصر بوده است اما در بیشتر ترجمههای فارسی از نارنج یاد نشده است. بررسی۶۳ ترجمة فارسی این آیه نشان داد فقط ۵ درصد از مترجمها(۳مترجم) این واژه را ترنج معنی کرده و ۹۵ درصد(۶۰ مترجم) آن را پُشتی، محفل، میوه و نوعی غذا ترجمه کردهاند. برای این منظور معنی واژة مُتَّكَأً در ۱۶۸ کتاب تفسیر، حدیث و لغت به زبان عربی، بررسی و مشخص شد ۱۰۱ کتاب این واژه را واژهای عبری دانسته و آن را ترنج یا نارنج معنی کردهاند. بنابراین بهترین معادل برای واژة مُتَّكَأً در این آیه، ترنج یا نارنج است و این امر، لزوم گسترش دایرة معنایی واژگان چندمعنایی تا مرز شناسایی واژههای غیرعربی قرآن مجید را آشکار میکند و بر اهمیت تناسب برگردان فارسی واژهگان چندمعنایی با بافت متن و منطق آیه دلالت دارد. از سوی دیگر مطابقت تاریخی-گیاهشناسی ترنج نشان میدهد که این گیاه در زمان حضرت یوسف(ع) در مصر، میوهای لوکس و وارداتی بوده و هنوز در مصر کشت نمیشده است و این حقیقت، بیانگر یکی دیگر از اعجازهای کلامی-تاریخی قرآن مجید است.»
