چاپ مقاله «بررسی تناسب وزن شعر با گوشه‌های آواز سنتی» در نشریه دانشگاه تهران

مقاله «بررسی تناسب وزن شعر با گوشه‌های آواز سنتی» نوشته محمد حسن ارجمندی در شماره 38(تابستان1404) پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت دانشگاه تهران منتشر شد که لینک دانلود و مطالعه این مقاله در ادامه آمده است.

لینک انتشار مقاله در سایت نشریه

  موسیقی آوازی ایران قرن‌هاست بر بستر شعر اجرا می‌شود و ما در این مقاله می‌کوشیم به این پرسش پاسخ دهیم که عامل مشترک میان موسیقی و شعر، ضرباهنگ است که در موسیقی به آن ریتم و در شعر به آن وزن می‌گویند. به عبارت دیگر«ریتم، نخستین و مهم‌ترین عامل مشترک بین شعر و موسیقی آوازی است که در شعر- و به طور کلی در کلام- از توالی هجاهای کوتاه و بلند و در موسیقی از توالی کشش‌های مختلف(مانند سیاه، چنگ، دولاچنگ و غیره) به دست می‌آید.» از سوی دیگر برخی بر این گمانند هر وزن شعری را بر هر گوشة آوازی می‌توان خواند در حالی که آنچه در انتخاب شعر برای آواز مغفول مانده، تناسب وزنی شعر با گوشه‌های آوازی است، موضوعی که انتخاب شعرِ آواز را برای بسیاری از آوازخوانان، کاری زمانبر و دشوار کرده است. هدف این پژوهش، بررسی تناسب گوشه‌های آواز سنتی با وزن شعر انتخابی و در نهایت ارائة الگویی مناسب در این زمینه است تا نشان دهد چه وزن‌های شعری مناسب چه گوشه‌های آوازی هستند. برای این منظور شیوة آوازی استادان عبدالله دوامی، نورالدین رضوی سروستانی، اسماعیل مهرتاش، محمود کریمی و محمدرضا شجریان که بالغ بر 669 فایل و تراک صوتی بود، شنیده شد و برای هر گوشه، اطلاعاتی همچون بحر و وزن شعر انتخابی،کشش وزنی شعر، گروه وزنی آن در شیوة شعرآهنگ در نرم‌افزار اکسل بررسی و طبقه‌بندی شد.

گفتنی است این مقاله از مقاله‌های مستخرج از رساله دکتری محمد حسن ارجمندی است که این مبحث به طور کامل در کتاب شعرآواز به چاپ رسیده است.

در این پژوهش دریافتیم گوشه‌های آواز سنتی ایران را از نظر تناسب با وزن شعر می‌توان به دو دسته تقسیم کرد. گوشه‌های مدال و گوشه‌های ریتمیک. گوشه‌های ریتمیک در وزن‌های به خصوصی قابل اجرا هستند اما گوشه‌های مدال را در دامنه بیشتری از وزن‌های شعر فارسی خواند البته نه همه وزن‌ها بلکه گوشه‌های مُدال را در وزن‌های 15 هجایی با کشش وزنی 22 (با حداکثر 3 هجای بلند بیشتر و حداقل 3 هجای بلند کمتر) می‌توان خواند. بنابراین فرضیه این پژوهش ثابت شد که گوشه‌های ریتمیک با وزن شعر انتخابی، تناسب تام دارند و گوشه‌های مُدال در محدودة اوزان 15هجایی با کشش وزنی 22 (حداکثر3هجای بلند بیشتر تا 3 هجای بلند کمتر)، تناسب نسبی دارند و بیشترین وزن‌های شعری که در ردیف آوازی به کار می‌روند گروه وزن‌های 15 هجایی با کشش 22 و بعد گروه وزن‌های 11هجایی با کشش 19 هستند.