مصاحبه روزنامه سایه با محمدحسن ارجمندی در خصوص شیوه شعرآهنگ

محمدحسن ارجمندی؛ متولد 1353، شهرری، دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، مدرس دانشگاه تهران، شاعر و نویسنده 15 کتاب منتشرشده در حوزه شعر و داستان و فیلم‌نامه و نوازنده تنبک است. وی مدت‌هاست تحقیقاتی را درخصوص شیوه‌های نوین وزن‌شناسی شعر انجام داده. گفت‌وگوی کوتاهی با وی انجام داده‌ایم که می‌خوانید.

شعرآهنگ چیست؟
شعرآهنگ، شیوه نوین وزن‌شناسی شعر است که موضوع رساله دکتری زبان و ادبیات فارسی من بود. این رساله دو بخش دارد که بخش اول، «شعرآهنگ» و بخش دوم، «شعرآواز» است.

آیا شیوه شما اولین شیوه وزن‌شناسی شعر فارسی‌ست؟
اگر شیوه عروض را برپایه اصطلاحات آن، شیوه‌ای عربی بدانیم، شعرآهنگ اولین شیوه وزن‌شناسی به‌زبان فارسی‌ست؛ اما اگر معیارمان خاستگاه و زیستگاه ابداع‌کننده آن باشد، بعد از جناب «خلیل ابن احمد فراهیدی» (مبدع شیوه عروض در قرن دوم هجری قمری)، من؛ دومین ایرانی هستم.
یعنی از قرن دوم تا امروز هیچ شیوه جایگزینی برای عروض پیشنهاد نشده است؟
خیر؛ وزن‌شناسان پس از «خلیل ابن احمد» (که البته بیشترشان ایرانی بودند) به تکمیل و تکامل کار «خلیل ابن احمد» پرداختند.

درمورد سادگی شیوه شعرآهنگ بگویید.
این‌شیوه چنان ساده است که اگر آن‌را در جلسه‌ای یک‌ساعته به کسی‌که از وزن‌شناسی شعر هیچ نمی‌داند، آموزش دهیم، او در پایان جلسه می‌تواند وزن هر شعری را بسنجید و تعیین کند؛ اتفاقی‌که در آموزش شیوه عروض بیشتر به افسانه می‌ماند.

مبنای طبقه‌بندی وزن‌ها در شعرآهنگ چیست؟
مبنای گروه‌بندی وزن‌ها «زمان» است که اصطلاحاً به آن «کشش وزنی» می‌گوییم؛ یعنی «مدت‌زمان خواندن مصراع».

وزن‌ها را چگونه نام‌گذاری کرده‌اید؟
نام هر وزن به‌شکل کُد عددی‌ست که سه بخش دارد. عدد اول، بیانگر کشش وزنی و نام گروهی‌ست که وزن به آن تعلق دارد که برای مثال: برای وزن دوبیتی، 19 است. عدد دوم، بیانگر تعداد هجاهای بلند آن وزن و عدد سوم بیانگر تعداد هجاهای کوتاه است. درنتیجه، نام وزن دوبیتی در شعرآهنگ می‌شود: 19.8.3. درواقع، شعرآهنگ به سه زیرشاخه «دویکی»، «دَمی» و «موسیقایی» تقسیم می‌شود که آنچه گفتم؛ درباره شاخه دویکی بود. زیرشاخه دوم یعنی شیوه «دَمی»؛ هم برای نامیدن وزن‌ها کاربرد دارد، هم شیوه جایگزین شیوه ایقاعی‌ست که اهالی موسیقی برای پیوند شعر و موسیقی به‌کار می‌برده‌اند. در شیوه «دَمی» به‌جای هر هجای بلند از «دَم» و به‌جای هر هجای کوتاه از «دَ» استفاده می‌کنیم؛ پس وزن دوبیتی یعنی «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» در شیوه دَمی می‌شود: «دَ دم دم دم، دَ دم دم دم، دَ دم دم» و بالاخره شیوه موسیقایی که وزن‌ها به‌زبان موسیقی (نُت) ترجمه شده است.

پس شما در رساله خود دو شیوه جایگزین پیشنهاد دادید؟
بله شیوه شعرآهنگ را به جایگزینی شیوه عروض و شیوه دَمی را به جایگزینی شیوه ایقاعی.

مزیت شیوه موسیقایی چیست؟
یکی از کاستی‌های عروض، ترجمه‌ناپذیری آن است. این‌امر باعث شده ما نتوانیم مقاله‌ای درخصوص وزن‌شناسی در نشریات غیرفارسی‌زبان یا در همایش‌های ادبی بین‌المللی ارائه کنیم برای این‌منظور وزن‌های شعر فارسی را به نُت (که زبان مشترک همه مردم جهان است) ترجمه کردم.

پس آیا می‌توان شیوه شما را برای وزن‌شناسی اشعار سایر زبان‌ها به‌کار برد؟
بله؛ وزن اشعار هر زبانی را که هجا داشته باشد، می‌توان با شعرآهنگ سنجید و تعیین کرد.

اما بپردازیم به بخش دوم رساله شما؛ یعنی شعرآواز؟
این پژوهش با این فرضیه آغاز شد که «تناسبی میان وزن شعر با گوشه‌های آواز سنتی ایران وجود دارد»؛ با بررسی شیوه آموزش آواز استادان دوامی، مهرتاش، شجریان، کریمی و رضوی سروستانی دریافتم که گوشه‌های ریتمیک آواز سنتی در وزن‌های شعری خاص و گوشه‌های مُدال یا بدنه، در وزن‌های 15 تا 17‌هجایی خواندنی هستند که نتایج این پژوهش همراه با جدول گوشه‌ها و وزن‌های شعر متناسب در آینده نزدیک در کتاب «شعرآواز» منتشر خواهد شد.

چشم‌اندازتان برای شعرآهنگ چیست؟
معرفی شعرآهنگ در مجامع علمی و دانشگاه‌ها تا در آینده به‌جای عروض در مدارس و دانشگاه‌ها تدریس شود. درپایان لازم است از اولین مشوق و همراهم دراین‌راه، از همسر عزیزم؛ فاطمه مرادی و بعد، از استادان محسن نفر، مرحوم باقر خلیلی، احمد جهانگرد و علیرضا وکیلی‌منش تشکر کنم.